Słowiańskie nazwy pierwiastków chemicznych – etymologia i tłumaczenie

 

Tematem dzisiejszego artykułu są nazwy pierwiastków chemicznych w językach słowiańskich: polskie i zagraniczne, obecne i dawne. Przyjrzymy się ich znaczeniu i pochodzeniu. Mam nadzieję, że każdy, zarówno tłumacz jak i chemik, znajdzie tu ciekawe dla siebie informacje.

Obecne i dawne rodzime nazwy pierwiastków chemicznych

Niektóre pierwiastki chemiczne w języku polskim mają tajemnicze nazwy o obcojęzycznym brzmieniu, te same co po angielsku, francusku czy niemiecki, np. fosfor czy antymon. Jednak wiele z nich nosi piękne, rodzime nazwy jak tlen, wodór czy wapń. Pod tym względem język polski wyróżnia się wśród języków, ponieważ standardem jest raczej zapożyczenie prawie wszystkich nazw z łaciny i greki. Interesujące są również dawne nazwy pierwiastków chemicznych, które z jakiegoś powodu nie przyjęły się.

Tak więc opowiem kilka ciekawostek o polskich nazwach pierwiastków chemicznych:

  • Nie każdy może wie, że pochodzenie słowa tlen ma związek z czasownikiem „tlić się”, bo tlen umożliwia spalanie. Dawna nazwa tlenu brzmiała „kwasoród” i stanowiła dosłowne tłumaczenie z łaciny słowa oxygenium. Łacińska nazwa nawiązuje do tego, że tlen wchodzi w skład różnych kwasów.
  • Słowo azot pochodzi od greckiego azotikos – „niepodtrzymujący życia”, ponieważ azot jest składnikiem powietrza, który w przeciwieństwie do tlenu nie pozwala na oddychanie. Podobnie brzmi po francusku: azote. Jednak w wielu językach europejskich funkcjonują raczej zapożyczenia łacińskiej nazwy nitrogenium. Oznacza ona „tworzący saletrę”, ponieważ azot wchodzi w skład saletry. Azot nie zawsze nazywał się tak jak teraz, dawne nazwy azotu to „saletroród” i „dusień” (bo nie umożliwia oddychania).
  • Warto wymienić niektóre inne dawne nazwy pierwiastków chemicznych, np. koścień (fosfor; etymologia: od kości, bo to składnik kości), soleń i soliród (chlor; źródłosłów: od soli, bo to składnik soli). Jak widać, dawne nazwy pierwiastków często zawierają końcówkę „ród”, stanowiące tłumaczenie łacińskiego „genium”.

Słowiańskie nazwy pierwiastków chemicznych i etymologia

Ciekawie jest spojrzeć na nazwy pierwiastków w różnych językach słowiańskich takich jak rosyjski czy czeski. Okazuje się, że niektóre pierwiastki, które po polsku mają nazwę obcego pochodzenia, w innych językach słowiańskich miewają nazwy rodzime. Oto kilka przykładów:

  • Tłumaczenie na czeski i słowacki słowa magnez to hořčík. Nazwa jest związana ze słowem gorzki (po polsku brzmiałaby: gorczyk) i wynika stąd, że niektóre związki magnezu są gorzkie. Polska nazwa magnezu, podobna jak prawie wszystkie słowiańskie nazwy tego pierwiastka, pochodzi od greckiego regionu Magnesia, gdzie znajdowały się złoża magnezu.
  • Kolejny przykład z języków naszych południowych sąsiadów: tłumaczenie na słowacki i czeski słowa potas to draslík. Ta słowiańska nazwa pierwiastka pochodzi od słowa draslo – potaż. Potaż to substancja pochodząca z popiołu drzewnego, produkowana od starożytności, wykorzystywana m.in. do wyrobu mydła. Jak można się domyślić, właśnie od słowa „potaż” pochodzi polska nazwa pierwiastka.
  • Tłumaczenie na rosyjski, ukraiński i białoruski słowa arsen to мышьяк [mysz’jak]. Etymologia tych nazw wiąże się ze słowem mysz. Te wschodniosłowiańskie nazwy arsenu pochodzą stąd, że arsen był używany do trucia myszy i szczurów.
  • Wspomnieliśmy już o azocie, warto jeszcze powiedzieć, że jego nazwy w językach słowiańskich często mają związek z duszeniem się. Przykładem może być tłumaczenie na chorwacki: dušik i czeski: dusík.
  • Duża różnorodność wśród języków występuje w przypadku pierwiastka znanego nam jako cyna. Pochodzenie polskiej nazwy cyny jest niemieckie, od słowa Zinn. Tłumaczenie na słoweński cyny to kositer, a na chorwacki – kositar. Obie południowosłowiańskie nazwy są pochodzenia greckiego. Z kolei w językach bałkańskich nazwa cyny najczęściej brzmi „kalaj”, np. tłumaczenie na bułgarski: калай [kalaj], na serbski: калај [kalaj]. Pochodzenie nazwy w tych krajach wiąże się z Turcją. Bardzo ciekawe są wschodnie nazwy tego pierwiastka, ponieważ brzmią one jak polski „ołów”. Np. tłumaczenie na ukraiński: волава [woława], na rosyjski: олово [ołowo]. Można by zapytać, jak wobec tego brzmi tłumaczenie na rosyjski słowa ołów? Jest to свинец [swiniec].
  • Tłumaczenie na ukraiński pierwiastka antymon brzmi сурьма [sur’ma]. Tak samo wygląda również białoruska i rosyjska nazwa. Słowo to pochodzi z tureckiego i oznacza czernidło (do brwi). Etymologia wiąże się z tym, że antymon w pewnych postaciach jest czarny i nadaje się do barwienia na czarno.
  • W wielu językach rtęć nazywa się „żywa”. Np. tłumaczenie na serbski nazwy tego pierwiastka to жива [żiwa]. Bardzo podobna jest stara, polska nazwa rtęci: żywe srebro. Warto jednak wspomnieć, że nazwy podobne do rtęci pojawiają się w innych językach (np. rtęć po czesku to rtuť) i są to rodzime, słowiańskie nazwy tego pierwiastka.
  • Na koniec warto jeszcze wspomnieć o nazwach siarki. W wielu językach brzmi ona podobnie jak po polsku, np. po rosyjsku jest to сера [siera], ale są również nazwy odmienne. Np. tłumaczenie na chorwacki siarki to sumpor, a na słoweński – žveplo. Co ciekawe, istnieje starocerkwnosłowiańska nazwa płonącej siarki brzmiąca żoupiel, która zachowała się w niektórych językach słowiańskich, np. rosyjskim: жупел [żupiel]. Przypominamy, że język starocerkiewnosłowiański to najstarszy literacki język słowiański.

Co ciekawe, pierwiastki chemiczne po kaszubsku mają nazwy odmienne od ogólnopolskich. Np. tłumaczenie na kaszubski słowa azot to tãcheń. Nasze biuro tłumaczeń poleca wszystkim podręcznik do chemii po kaszubsku Jerzego Nacla: „Chemiô òglowô i òrganicznô” – tłumacz jako miłośnik języków może być zainteresowany nie tylko zawartą w nim wiedzą chemiczną, lecz również jego stroną lingwistyczną.

Pierwiastki chemiczne w językach słowiańskich – zestawienie

Na koniec małe zestawienie:

  • Wodór – etymologia: woda, tłumaczenie angielski: hydrogen, tłumaczenie rosyjski: водород [wodorod], tłumaczenie czeski: vodík
  • Węgiel – etymologia: słowo prasłowiańskie, tłumaczenie angielski: carbon, tłumaczenie rosyjski: углерод [uglierod], tłumaczenie czeski: uhlík, tłumaczenie macedoński: јаглерод [jaglerod]
  • Azot – etymologia: gr. azoticos „niepodtrzymujący życia”, tłumaczenie angielski: nitrogen, tłumaczenie rosyjski: азот [azot], tłumaczenie czeski: dusík
  • Tlen – etymologia: tlić się, tłumaczenie angielski: oxygen, tłumaczenie rosyjski: кислород [kisłorod], tłumaczenie czeski: kyslík
  • Magnez – etymologia: gr. region Magnesia, tłumaczenie angielski: magnesium, tłumaczenie rosyjski: магний [magnij], tłumaczenie czeski: hořčík
  • Glin – etymologia: glina, tłumaczenie angielski: aluminium, tłumaczenie rosyjski: алюминий [aliuminij], tłumaczenie czeski: hliník
  • Krzem – etymologia: krzemień, tłumaczenie angielski: silicon, tłumaczenie niemiecki: silicium, tłumaczenie rosyjski: кремний [kriemnij], tłumaczenie czeski: křemík
  • Siarka – etymologia: słowo prasłowiańskie, tłumaczenie angielski: sulphur, tłumaczenie rosyjski: сера [siera], tłumaczenie czeski: síra, tłumaczenie serbski: сумпор [sumpor], tłumaczenie słoweński: žveplo
  • Potas – etymologia: potaż, tłumaczenie angielski: potassium, tłumaczenie rosyjski: калий [kalij], tłumaczenie czeski: draslík, tłumaczenie bułgarski: калай [kalaj]
  • Wapń – etymologia: wapień, tłumaczenie angielski: calcium, tłumaczenie rosyjski: кальций [kal’cij], tłumaczenie czeski: vápník
  • Arsen – źródłosłów: łac. arsenicum, z perskiego zarnich „żółty”, tłumaczenie angielski: arsenic, tłumaczenie rosyjski: мышьяк [mysz’jak], tłumaczenie czeski: arsen
  • Ołów, tłumaczenie angielski: lead, tłumaczenie francuski: plomb, tłumaczenie rosyjski: свинец [swiniec], tłumaczenie czeski: olovo
  • Cyna – etymologia: niem. Zinn, tłumaczenie angielski: tin, tłumaczenie rosyjski: олово [ołowo], tłumaczenie czeski: cín, tłumaczenie chorwacki: kositar
  • Antymon, tłumaczenie angielski: antimony, tłumaczenie ukraiński, białoruski i rosyjski: сурьма [sur’ma], tłumaczenie czeski: antimon
  • Rtęć – źródłosłów: słowo prasłowiańskie, tłumaczenie angielski: mercury, tłumaczenie rosyjski: ртуть [rtut’], tłumaczenie czeski: rtuť

 

Komentarze są wyłączone.